Όταν μιλάμε για το άγχος συνήθως αναφερόμαστε στους ενήλικες. Οι υποχρεώσεις και η εξάντληση που προκαλεί η σύγχρονη ζωή μας κάνει ευάλωτους απέναντι στο στρες, όμως όπως επισημαίνει ο παγκοσμίου κύρους παιδίατρος και ενδοκρινολόγος Γεώργιος Χρούσος, τα παιδιά δεν αποτελούν εξαίρεση. Αντιθέτως, είναι η πιο ευάλωτη ομάδα απέναντι στο στρες.
Το στρες δεν είναι εχθρός – αλλά έχει όρια
Σύμφωνα με τον Γεώργιο Χρούσο, το στρες είναι εγγεγραμμένο στο DNA όλων των έμβιων όντων. Αποτελεί μηχανισμό επιβίωσης και προσαρμογής. Χωρίς αυτό, ο άνθρωπος –και κάθε οργανισμός– δεν θα μπορούσε να εξελιχθεί. Υπάρχει όμως μια κρίσιμη διάκριση: Το "Ευστρες", το "καλό" στρες, που κινητοποιεί, ενεργοποιεί και ενισχύει και το "Δυστρες", το υπερβολικό στρες, που ξεπερνά τα όρια αντοχής και αρχίζει να βλάπτει. Για τα παιδιά, αυτά τα όρια είναι σαφώς χαμηλότερα.
Γιατί τα παιδιά είναι πιο ευάλωτα
Τα παιδιά, όπως εξηγεί ο Χρούσος, δεν διαθέτουν ακόμη την εμπειρία, τα γνωστικά εργαλεία και τον ανεπτυγμένο νεοφλοιό που επιτρέπει στους ενήλικες να ρυθμίζουν και να "φιλτράρουν" το στρες. Το σύστημα του στρες ενεργοποιείται με τον ίδιο βιολογικό τρόπο όπως στους μεγάλους – ορμόνες, καρδιακή συχνότητα, αναπνοή, μεταβολισμός – αλλά χωρίς τα αντίβαρα της εμπειρίας και της συνειδητής διαχείρισης.
Έτσι, ένα παιδί μπορεί να βιώνει έντονο στρες σε καταστάσεις που ένας ενήλικας θα θεωρούσε "ακίνδυνες":
- η ανάγκη να γίνει αποδεκτό από τους γονείς
- ο φόβος της απόρριψης στο σχολείο
- η πίεση να "είναι καλό παιδί"
Το "καλοπιάσιμο" ως αντίδραση στρες
Ιδιαίτερη σημασία έχει η αναφορά του Χρούσου σε μια σύγχρονη μορφή αντίδρασης στο στρες: πέρα από το fight, flight, freeze, ο άνθρωπος –και κυρίως το παιδί– επιστρατεύει το fawn response, το "καλοπιάσιμο".
Το παιδί μαθαίνει να ευχαριστεί, να προσαρμόζεται υπερβολικά, να χάνει τον εαυτό του, προκειμένου να αποφύγει τον κίνδυνο ή την απόρριψη. Πρόκειται για ανώτερη εγκεφαλική λειτουργία, αλλά με μακροπρόθεσμο κόστος: Αργότερα, αυτό το μοτίβο συχνά επανεμφανίζεται ως δυσκολία ορίων, άγχος ή ψυχική εξάντληση στην ενήλικη ζωή.
Ο ρόλος του περιβάλλοντος και της παιδικής ηλικίας
Παρότι ένα μέρος της αντίδρασης στο στρες έχει γενετική βάση, ο Χρούσος τονίζει τον καθοριστικό ρόλο του περιβάλλοντος και των παιδικών βιωμάτων. Οι εμπειρίες των πρώτων χρόνων ζωής λειτουργούν επιγενετικά, "ρυθμίζοντας" το πώς το παιδί –και αργότερα ο ενήλικας– θα αντιλαμβάνεται και θα διαχειρίζεται το στρες.
Τα παιδιά δεν χρειάζονται έναν κόσμο χωρίς στρες – κάτι τέτοιο είναι αδύνατο και αφύσικο. Χρειάζονται όμως ένα περιβάλλον προβλέψιμο, σταθερό και συναισθηματικά ασφαλές, που να μην τα ωθεί μόνιμα πέρα από τα όριά τους. Διότι, όπως υπενθυμίζει ο Γιώργος Χρούσος, το στρες μπορεί να μας σώσει, αλλά όταν ξεφεύγει, ιδίως στην παιδική ηλικία, αφήνει αποτυπώματα που διαρκούν μια ζωή.
Διαβάστε Επίσης
