Έχεις προσέξει κι εσύ ότι παρόλο που ακολουθείς πιστά τις οδηγίες των ειδικών για τα όρια χρήσης οθονών, κινητών και videogames από τα παιδιά, εκείνα και πάλι ξεσπούν κάθε φορά που τις κλείνεις;
Όπως εκατομμύρια γονείς σε όλο τον κόσμο, έτσι και η συγγραφέας του παγκόσμιου μπεστ σέλερ "Hunt, Gather, Parent", Michaeleen Doucleff, έδινε καθημερινή μάχη με τη μικρή της κόρη για τη χρήση των οθονών. Όπως αναφέρει στο νέο βιβλίο της, ακολουθούσε πιστά τις επίσημες οδηγίες της Αμερικανικής Ακαδημίας Παιδιατρικής για τα καθημερινά χρονικά όρια. Παρόλα αυτά, κάθε βράδυ που η ώρα της οθόνης τελείωνε και προσπαθούσε να μαζέψει το iPad, η 7χρονη Rosy ξεσπούσε σε κλάματα, φωνές και υστερία.
Ήταν η στιγμή της ημέρας που η Doucleff έφτασε να τρέμει. Παράλληλα, ένιωθε τύψεις: Μήπως στερούσε από την κόρη της κάτι που προφανώς της πρόσφερε τόση ευχαρίστηση; Για ποιο άλλο λόγο να αντιδρά τόσο έντονα ένα παιδί όταν του παίρνεις την οθόνη;
Η Doucleff μοιράζεται αυτή την εμπειρία της στο νέο της βιβλίο με τίτλο "Dopamine Kids: A Science-Based Plan to Rewire Your Child's Brain and Take Back Your Family in the Age of Screens and Ultraprocessed Foods". Όπως εξηγεί, όταν αναζήτησε καθοδήγηση στα κλασικά βιβλία ανατροφής, συνειδητοποίησε ότι οι συμβουλές ψυχολογίας και νευροεπιστήμης που κυκλοφορούν είναι ξεπερασμένες κατά 25 έως 50 χρόνια.
Η ντοπαμίνη δεν προσφέρει ευχαρίστηση
Η Doucleff, η οποία έχει σπουδάσει βιοχημεία και εργάζεται επί χρόνια ως δημοσιογράφος επιστημονικού ρεπορτάζ, βούτηξε στις σύγχρονες έρευνες για να καταλάβει πώς θα μειώσει την εξάρτηση της οικογένειάς της από την τεχνολογία και τα υπερ-επεξεργασμένα τρόφιμα. Αυτό που ανακάλυψε ήταν μια πραγματική αποκάλυψη.
Αντίθετα με τις παλιές επιστημονικές θεωρίες, η ντοπαμίνη δεν μας δίνει το αίσθημα της απόλαυσης. Από τη δεκαετία του 1990, οι νευροεπιστήμονες έχουν συγκεντρώσει αμέτρητα στοιχεία που καταρρίπτουν αυτή την ιδέα. Η ντοπαμίνη μάς κάνει απλώς να "θέλουμε".
Η Doucleff συνειδητοποίησε ότι η κόρη της, η Rosy, δεν "αγαπούσε" πραγματικά τα βίντεο που έβλεπε. Ούτε "αγαπούσε" τα έτοιμα κρακεράκια που ικέτευε να της αγοράσει στο σούπερ μάρκετ. Η Rosy ήταν εγκλωβισμένη σε έναν φαύλο κύκλο έντονης επιθυμίας: Όσο περισσότερο έβλεπε οθόνες και έτρωγε σνακ, τόσο περισσότερο ο εγκέφαλός της ζητούσε να δει και να φάει.
Πώς οι οθόνες και τα σνακ "σπάνε" τον εγκέφαλο στα δύο
Υπάρχουν δύο ξεχωριστά συστήματα στον εγκέφαλό μας, όπως αναφέρει η συγγραφέας σε συνέντευξή της:
Το σύστημα της Επιθυμίας: Πυροδοτείται από την ντοπαμίνη και μας σπρώχνει να αναζητήσουμε κάτι.
Το σύστημα της Απόλαυσης/Ικανοποίησης: Μας κάνει να νιώθουμε γεμάτοι και ευχαριστημένοι όταν τελικά παίρνουμε αυτό που θέλαμε.
Η σύγχρονη τεχνολογία και τα επεξεργασμένα τρόφιμα διαχωρίζουν βίαια αυτά τα δύο συστήματα. Το αποτέλεσμα; Μας αφήνουν να θέλουμε συνεχώς περισσότερο, την ίδια στιγμή που αυτό που κάνουμε —είτε είναι το ασταμάτητο σκρολάρισμα στο TikTok είτε το να τρώμε πατατάκια— δεν μας προσφέρει πλέον σχεδόν καμία πραγματική ευχαρίστηση.
"Μία από τις μεγαλύτερες παρανοήσεις των γονιών είναι ότι τα παιδιά κάθονται στις οθόνες επειδή αυτό τα κάνει χαρούμενα και τους φέρνει χαρά. Τα επιστημονικά δεδομένα δείχνουν το αντίθετο: Με πολλούς τρόπους, η οθόνη τούς κλέβει την πραγματική χαρά από τη ζωή", τονίζει η Doucleff.
Οι εταιρείες τεχνολογίας χρησιμοποιούν μια ολόκληρη εργαλειοθήκη από ψυχολογικά τεχνάσματα, πολλά από τα οποία έχουν αντιγραφεί απευθείας από τη βιομηχανία των τυχερών παιχνιδιών. Από τη δεκαετία του 2000, αυτά τα κόλπα ενσωματώθηκαν στα social media και στα παιχνίδια με έναν ξεκάθαρο στόχο, όπως επισημαίνει η συγγραφέας: να κρατήσουν τα παιδιά "κολλημένα" στην οθόνη όσο το δυνατόν περισσότερο.
Ο αλγόριθμος δίνει στο παιδί την ψευδαίσθηση ότι εκεί θα εκπληρώσει τις βασικές του ανάγκες, όπως η ανάγκη του να ανήκει κάπου. Τα social media δίνουν στον έφηβο την αίσθηση ότι σημειώνει "πρόοδο" στην κοινωνική του ζωή, πράγμα που εκτοξεύει την ντοπαμίνη ("αν προσπαθήσω λίγο ακόμα, αν δω ένα βίντεο ακόμα..."). Όμως, η επιστήμη δείχνει ξεκάθαρα ότι οι πλατφόρμες αυτές δεν πρόκειται να καλύψουν ποτέ την πραγματική ανάγκη ενός εφήβου για ουσιαστική κοινωνική στήριξη και φιλία.
Το ίδιο ακριβώς συμβαίνει και με τα υπερ-επεξεργασμένα τρόφιμα. Είναι σχεδιασμένα στα εργαστήρια έτσι ώστε να μην προσφέρουν ποτέ το αίσθημα του κορεσμού. Μας οδηγούν στην υπερφαγία και, μακροπρόθεσμα, καταστρέφουν την όρεξη των παιδιών για τις φυσικές, αληθινές τροφές.
Το "λάθος της βαρεμάρας"
Πολλοί ειδικοί συμβουλεύουν τους γονείς να αφήνουν τα παιδιά να βαριούνται, ώστε να βρουν μόνα τους κάτι άλλο να κάνουν. Η Doucleff το ονομάζει αυτό "το λάθος της βαρεμάρας".
Όταν ένας εγκέφαλος έχει συνηθίσει στην υπερδιέγερση της οθόνης και του αφαιρείς απότομα τη συσκευή λέγοντάς του "πήγαινε κάθισε εκεί και βρες κάτι να κάνεις", το συναίσθημα είναι φρικτό. Η ντοπαμίνη που ρέει στο μυαλό του παιδιού ουρλιάζει "θέλω την οθόνη!". Το παιδί υποφέρει, αντιδρά με θυμό και τελικά ποθεί την οθόνη ακόμα περισσότερο.
Για να διώξεις μια κακή συνήθεια, πρέπει να την αντικαταστήσεις με μια άλλη δραστηριότητα που είναι εξίσου ελκυστική και ενδιαφέρουσα για το παιδί. Η Doucleff εφάρμοσε αυτή τη στρατηγική στην κόρη της: "Της είπα: "Rosy, απόψε δεν έχει οθόνες. Αντίθετα, θα σου μάθω κάτι που θέλεις πολύ να κάνεις". Στη δική μας περίπτωση, αυτό ήταν να μάθει να οδηγεί το ποδήλατό της μόνη της στη γειτονιά για να πηγαίνει μέχρι την τοπική αγορά".
Με αυτόν τον τρόπο, η μητέρα χρησιμοποίησε τα ίδια όπλα με την τεχνολογία, πιάνοντας τις βασικές ανάγκες του παιδιού: την ανάγκη για περιπέτεια, για αυτονομία και για φυσική άσκηση. Το αποτέλεσμα; Η Rosy, όπως λέει η μαμά της, πλέον πηγαίνει μόνη της με το ποδήλατο στο πιάνο και στην προπόνηση ποδοσφαίρου, λατρεύει να είναι έξω και η επιθυμία της για το iPad εξασθένησε σταδιακά.
Το πιο ελπιδοφόρο εύρημα της έρευνας της Doucleff είναι ότι τα ίδια τα παιδιά- ειδικά στην εφηβεία- θέλουν τη βοήθεια των γονιών τους. Ζητούν καθοδήγηση και όρια, αλλά συχνά φοβούνται να το πουν επειδή πιστεύουν ότι οι γονείς απλώς θα τους τιμωρήσουν αρπάζοντας το τηλέφωνο.
Η προσέγγιση πρέπει να είναι συνεργατική. Αντί για το αυταρχικό "μάζεψέ το", λειτουργεί πολύ καλύτερα το: "Ξέρεις κάτι; Κι εγώ δυσκολεύομαι με το δικό μου κινητό. Θέλεις να προσπαθήσουμε να βάλουμε μερικούς κανόνες και να το κάνουμε μαζί;".
Διαβάστε Επίσης
