Η εφηβεία συνδέεται διαχρονικά με μια τάση εκ μέρους των παιδιών για ανάληψη ρίσκου. Τροχαία ατυχήματα, τραυματισμοί και επικίνδυνες συμπεριφορές εμφανίζονται συχνότερα σε εφήβους απ’ ό,τι σε μικρότερα παιδιά, γεγονός που συχνά αποδίδεται σε "ορμονικές αλλαγές", παρορμητικότητα ή έλλειψη ωριμότητας. Όμως τι συμβαίνει αν η αυξημένη ανάληψη ρίσκου στην εφηβεία δεν οφείλεται σε μια ξαφνική έλξη προς τον κίνδυνο, αλλά σε κάτι πολύ πιο απλό και δομικό: στη μείωση της επίβλεψης;
Μια πρόσφατη ερευνητική μελέτη σε άγριους χιμπαντζήδες, έναν από τους πιο κοντινούς εξελικτικούς συγγενείς του ανθρώπου, προσφέρει μια διαφορετική οπτική. Τα ευρήματά της δείχνουν ότι το ρίσκο δεν κορυφώνεται στην εφηβεία, αλλά νωρίτερα και ότι ο καθοριστικός παράγοντας δεν είναι η ηλικία καθαυτή, αλλά το πόσο στενά επιτηρείται το άτομο.
Οι χιμπαντζήδες ως ιδανικό μοντέλο μελέτης του ρίσκου
Η μελέτη της σωματικής ανάληψης ρίσκου στους ανθρώπους είναι περιορισμένη από ηθικά όρια: Οι επιστήμονες δεν μπορούν να εκθέσουν παιδιά ή εφήβους σε επικίνδυνες καταστάσεις για ερευνητικούς σκοπούς. Οι χιμπαντζήδες, ωστόσο, προσφέρουν ένα μοναδικό φυσικό "εργαστήριο".
Στην άγρια φύση, χιμπαντζήδες όλων των ηλικιών κινούνται καθημερινά από δέντρο σε δέντρο συχνά σε μεγάλα ύψη. Η μετακίνησή τους περιλαμβάνει ασφαλείς κινήσεις, όπως σκαρφάλωμα και αιώρηση με σταθερό κράτημα, αλλά και σαφώς πιο επικίνδυνες ενέργειες: άλματα πάνω από κενά, πλήρη απελευθέρωση από κλαδιά και πτώσεις προς χαμηλότερα σημεία ή το έδαφος. Είναι γνωστό από μακροχρόνιες παρατηρήσεις ότι οι πτώσεις αποτελούν σημαντική αιτία τραυματισμών και θανάτων στους χιμπαντζήδες.
Η έρευνα: Ποιοι παίρνουν τα μεγαλύτερα ρίσκα
Οι ερευνητές παρακολούθησαν περισσότερους από 100 άγριους χιμπαντζήδες ηλικίας από 2 έως 65 ετών στο Εθνικό Πάρκο Kibale της Ουγκάντας. Στόχος ήταν να καταγραφεί η συχνότητα επικίνδυνων μορφών μετακίνησης -κυρίως άλματα και πτώσεις- και να εξεταστεί πώς αυτή αλλάζει με την ηλικία και το φύλο.
Τα αποτελέσματα ήταν σαφή και σε μεγάλο βαθμό ανατρεπτικά:
- Η υψηλότερη συχνότητα ριψοκίνδυνης συμπεριφοράς παρατηρήθηκε στην ύστερη βρεφική ηλικία (2–5 ετών).
- Σε σύγκριση με τους ενήλικες, τα μεγαλύτερα βρέφη ήταν τρεις φορές πιο πιθανό να εκτελέσουν επικίνδυνες κινήσεις.
- Τα νεαρά άτομα (5–10 ετών) ήταν 2,5 φορές πιο πιθανό, ενώ οι έφηβοι (10–15 ετών) δύο φορές πιο πιθανό.
- Η ανάληψη ρίσκου μειωνόταν σταθερά με την ηλικία, χωρίς καμία "κορύφωση" στην εφηβεία.
Αξιοσημείωτο είναι ότι δεν διαπιστώθηκαν διαφορές μεταξύ αρσενικών και θηλυκών σε καμία ηλικιακή ομάδα, στοιχείο που έρχεται σε αντίθεση με συχνές υποθέσεις για έμφυτες διαφορές στο ρίσκο.
Το ίδιο μοτίβο και στο "εργαστήριο"
Τα ευρήματα αυτά συνάδουν με παλαιότερες πειραματικές μελέτες, όπου οι χιμπαντζήδες καλούνται να επιλέξουν ανάμεσα σε ασφαλείς και αβέβαιες ανταμοιβές. Όσο μεγαλώνουν, τόσο περισσότερο προτιμούν τη σίγουρη, έστω λιγότερο ελκυστική επιλογή.
Το ίδιο μοτίβο παρατηρείται και στους ανθρώπους: Με την ηλικία αυξάνεται η αποστροφή προς το ρίσκο. Και πάλι, δεν εμφανίζεται κάποια ιδιαίτερη "έκρηξη" ριψοκίνδυνης συμπεριφοράς στην εφηβεία.
Ο καθοριστικός ρόλος της επίβλεψης
Το κρίσιμο στοιχείο της μελέτης αφορά την παρουσία ή απουσία γονεϊκής επίβλεψης.
Οι μητέρες χιμπαντζήδες μπορούν να ελέγχουν αποτελεσματικά τη σωματική συμπεριφορά των απογόνων τους μόνο μέχρι περίπου τα 2 έτη. Μετά από αυτή την ηλικία, τα μικρά απομακρύνονται συχνά και κινούνται εκτός εμβέλειας. Στις επικίνδυνες κινήσεις που καταγράφηκαν, το 82% των βρεφών βρισκόταν εκτός άμεσης πρόσβασης της μητέρας.
Αντίθετα, στους ανθρώπους, τα παιδιά επιτηρούνται στενά όχι μόνο από τους γονείς αλλά και από ένα ευρύτερο δίκτυο φροντιστών: Παππούδες, συγγενείς, μεγαλύτερα αδέλφια. Παρότι οι πρακτικές ανατροφής διαφέρουν πολιτισμικά, η στενή επίβλεψη είναι σχεδόν καθολική στην παιδική ηλικία και χαλαρώνει σταδιακά στην εφηβεία.
Οι ερευνητές υποστηρίζουν ότι, αν η ανθρώπινη επίβλεψη μειωνόταν νωρίτερα, τα μικρότερα παιδιά θα αναλάμβαναν περισσότερα σωματικά ρίσκα πολύ πριν φτάσουν στην εφηβεία.
Γιατί οι ενήλικες είναι πιο προσεκτικοί
Ένας επιπλέον παράγοντας αφορά τη βιολογία. Παρότι τα νεαρά άτομα τραυματίζονται συχνότερα από πτώσεις, οι ενήλικες είναι βαρύτεροι και έχουν λιγότερο εύκαμπτα οστά. Έτσι, οι τραυματισμοί στην ενήλικη ζωή είναι συνήθως πιο σοβαροί ή και θανατηφόροι. Η μειωμένη ανάληψη ρίσκου με την ηλικία μπορεί να αποτελεί στρατηγική επιβίωσης.
Τι σημαίνουν όλα αυτά για την ανθρώπινη ανάπτυξη
Η μελέτη αυτή μετατοπίζει τη συζήτηση γύρω από την εφηβεία και το ρίσκο. Αντί να εστιάζουμε αποκλειστικά σε ψυχολογικές ή ορμονικές εξηγήσεις, αναδεικνύεται ο ρόλος του κοινωνικού πλαισίου και της επίβλεψης.
Παράλληλα, θέτει ερωτήματα για το πώς ισορροπούμε την προστασία με την ανάγκη των παιδιών για παιχνίδι και εξερεύνηση. Μικροτραυματισμοί στην παιδική ηλικία μπορεί να αποτελούν φυσιολογικό μέρος της ανάπτυξης, ενώ το ελεγχόμενο "ριψοκίνδυνο" παιχνίδι ενδέχεται να βοηθά τα παιδιά να αναπτύξουν κινητικές δεξιότητες, αυτοπεποίθηση και σωματική ανθεκτικότητα.
Η μελέτη των χιμπαντζήδων μας υπενθυμίζει ότι η ανθρώπινη συμπεριφορά δεν διαμορφώνεται μόνο από τη βιολογία, αλλά και από το πώς οι κοινωνίες οργανώνουν τη φροντίδα, την ελευθερία και τα όρια σε κάθε στάδιο της ζωής.
