Ένα σύγχρονο παράδοξο. Ζούμε στην εποχή όπου τα παιδιά έχουν πρόσβαση σε εκατοντάδες δομημένες δραστηριότητες, μαθήματα, προπονήσεις, φροντιστήρια κι όμως η επιστήμη επιστρέφει επίμονα στο ίδιο συμπέρασμα: οι περισσότερες δεξιότητες σε ένα παιδί χτίζονται κατά τη διάρκεια του παιχνιδιού.
Μια μικρή, αλλά σημαντική διευκρίνιση όπως συχνά μας λέει ο Γιάννης Γιαννουδης, συνιδιοκτήτης του σχολείου Dorothy Snot, είναι πως όταν μιλάμε για "παιχνίδι”, είναι πλεονασμός να χρησιμοποιούμε τον όρο "ελεύθερο” καθώς, το παιχνίδι, εξ ορισμού, είναι αυτό που επιλέγει ελεύθερα το ίδιο το παιδί, χωρίς καθοδήγηση ενήλικα, με κανόνες που βάζει μόνο του και με μοναδικό κίνητρο την ίδια τη διαδικασία. Αν λείπει έστω και ένα από αυτά, τότε μιλάμε για δραστηριότητα κάτι εξίσου χρήσιμο, αλλά πολύ διαφορετικό.
Αφού το παιδί μου διασκεδάζει και στο βόλεϊ, αυτό δεν είναι παιχνίδι;
Και βέβαια διασκεδάζει! Ο στόχος δεν είναι να σταματήσει το παιδί τις πιο δομημένες δραστηριότητες, αλλά υπάρχει μια διαφορά. Το παιχνίδι ξεκινά και καθοδηγείται από το ίδιο το παιδί, χωρίς αυστηρούς κανόνες ή επίβλεψη ενηλίκων και όλη η διαδικασία καθοδηγείται από το ένστικτό του. Δεν είναι το "παίζω μαζί με το παιδί ένα συγκεκριμένο παιχνίδι με ήδη ορισμένους κανόνες" είναι η ευκαιρία του να πάρει αποφάσεις, να ορίσει τους δικούς του κανόνες -όσο παράξενοι ή άστοχοι και αν μας φαίνονται- και αν χρειαστεί να τους αλλάξει 5-10-100 φορές. Δεν χρειάζεται εκπαιδευτικό υλικό, οδηγίες ή σκοπό. Χρειάζεται να του δείξουμε την εμπιστοσύνη ότι μπορεί να τα καταφέρει και μόνο του, με αυτό τον τρόπο χτίζει και την υπευθυνότητα ώστε να παίρνει τι σωστές αποφάσεις, να διαχειρίζεται και να φροντίζει τον εαυτό του.
Σύμφωνα με το άρθρο "Let Them Play: A Systematic Review Investigating the Benefits of Free Play in Emotional Development of Children", που δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό Asian Education and Social Science Review, το παιχνίδι ευνοεί την ανάπτυξη της συναισθηματικής νοημοσύνης, της ψυχικής ανθεκτικότητας, της συναισθηματικής έκφρασης και της ικανότητας αντιμετώπισης δυσκολιών στα μικρά παιδιά.
Δεξιότητες που Αναπτύσσονται Μέσα από το Παιχνίδι
Το παιχνίδι δεν αφορά μόνο τη διασκέδαση είναι ένα ολοκληρωμένο "εργαστήριο" ανάπτυξης. Μέσα από αυτό, το παιδί αναπτύσσει ταυτόχρονα δεξιότητες σε τέσσερις βασικούς τομείς:
Γνωστικές δεξιότητες: Η ελεύθερη εξερεύνηση καλλιεργεί τη δημιουργικότητα, τη φαντασία, τη νοητική ευελιξία, τη συγκέντρωση και την ικανότητα επίλυσης προβλημάτων.
Κοινωνικές δεξιότητες: Παίζοντας με άλλους, τα παιδιά μαθαίνουν να ακολουθούν κανόνες, να επιλύουν διαφωνίες, να συνεργάζονται και να κατανοούν τη σκοπιά των άλλων.
Συναισθηματικές δεξιότητες: Το παιχνίδι χωρίς επίβλεψη ενήλικα δίνει στο παιδί την ευκαιρία να διαχειριστεί τα συναισθήματά του, να αντέξει τη ματαίωση, την αποτυχία και να αναπτύξει αυτονομία και ψυχική ανθεκτικότητα.
Κινητικές δεξιότητες: Η σωματική δραστηριότητα μέσα από το παιχνίδι βελτιώνει τον κινητικό συντονισμό, την ισορροπία, τη μυϊκή ενδυνάμωση και τον έλεγχο των κινήσεων.
Αφού τα παιδιά έτσι κι αλλιώς θέλουν συνέχεια να παίζουν, γιατί χρειάζεται να το συζητάμε;
Από τα μέσα του 20ού αιώνα, ο χρόνος του παιχνιδιού έχει μειωθεί δραματικά. Στοιχεία από τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας επιβεβαιώνουν ότι από το 2010 έως σήμερα οι ψυχικές παθήσεις σε παιδιά και εφήβους αυξήθηκαν κατά 34%, με τις αγχώδεις διαταραχές να έχουν σχεδόν διπλασιαστεί. Τα υπερβολικά δομημένα προγράμματα και η τάση για "ασφαλές", ελεγχόμενο παιχνίδι αφαιρούν από το παιδί ακριβώς αυτές τις εμπειρίες που χτίζουν την ψυχική ανθεκτικότητα.
Αφησε το παιδί σου να παίξει ελεύθερα
Η ρόλος του γονιού σε αυτή την περίπτωση ενέχει αρκετές προκλήσεις, από τη μια θέλεις να εξοπλίσεις το παιδί σου με όσο το δυνατόν περισσότερες γνώσεις και εφόδια και από την άλλη θέλεις να είναι χαρούμενο και να μπορεί να παίζει ελεύθερα. Το να αφήνουμε το παιδί να παίξει ελεύθερα δεν είναι αδιαφορία — είναι ίσως η πιο συνειδητή επιλογή που μπορεί να κάνει ένας γονιός σήμερα. Κι αυτό δεν απαιτεί ριζικές αλλαγές στη ρουτίνα. Αρκεί λίγος χρόνος μέσα στην ημέρα και μερικά απλά βήματα:
Όρισε "ώρα χωρίς πρόγραμμα" κάθε μέρα -έστω 30 λεπτά- όπου το παιδί επιλέγει μόνο του τι θα κάνει
Προσπάθησε να αντισταθείς στον πειρασμό να "βοηθήσεις”: άφησε το χρησιμοποιήσει ότι του φαίνεται διασκεδαστικό (ακόμη κι αν είναι ένα ρολό χαρτί αντί για το καινούριο του αυτοκινητάκι), να βρεθεί μπροστά σε εμπόδια ή προβλήματα και να βρει μόνο του τη λύση, ακόμη και να δημιουργήσει λίγη ακαταστασία παραπάνω.
Προτίμησε ανοιχτούς χώρους: αυλές, πάρκα, γειτονιά χώροι με πολλά ερεθίσματα που ενθαρρύνουν την αυθόρμητη έκφραση και έχουν μεγάλο περιθώριο εξερεύνησης
Επίλεξε παιχνίδια "ανοιχτής χρήσης": τουβλάκια, πηλός, χαρτί, φυσικά υλικά και παιχνίδια που δεν έχουν "μία σωστή χρήση" αλλά επιτρέπουν στο παιδί να τα χρησιμοποιήσει όπως θέλει για να κατασκευάσει, να επιδιορθώσει και να κάνει ότι μπορεί να φανταστεί
Μην φοβάσαι την ακαταστασία και τον "κίνδυνο": είναι λογικό να θέλεις να φροντίσεις για την ασφάλεια του παιδιού σου με κάθε τρόπο αλλά κι εσύ πιθανόν κάποτε να γρατζούνισε το γόνατό σου και βάζω στοίχημα ότι το παιχνίδι ήταν πολύ καλό εκείνη την ημέρα. Τέτοιες εμπειρίες προσφέρουν στα παιδιά πολύ περισσότερα από ό,τι νομίζουμε
Διασκέδασέ το κι εσύ: τελευταίο και πιο σημαντικό είναι να κερδίζεις κι εσύ αυτοπεποίθηση μαζί με το παιδί μέσα από αυτή τη διαδικασία. Παρατήρησε τον τρόπο που σκέφτεται, που επιλέγει να λύσει ένα πρόβλημα ή μια διαφωνία με ένα φίλο, τον τρόπο που φτιάχνει μια εφεύρεση για κάτι που δεν ήξερες καν ότι χρειάζεσαι (όπως το ζεστό παγωτό, ας πούμε).
Μπορεί η διαχωρισμός δραστηριότητας και παιχνιδιού να μην είναι πάντα ξεκάθαρος. Τα μαθήματα, οι προπονήσεις και τα φροντιστήρια έχουν τη δική τους αξία διδάσκουν πειθαρχία, συνέπεια και ομαδικότητα. Όμως το παιχνίδι διδάσκει κάτι που καμία δομημένη δραστηριότητα δεν μπορεί να αντικαταστήσει: το παιδί μαθαίνει να είναι ο εαυτός του. Να αποφασίζει, να εξερευνά, να αποτυγχάνει και να ξαναπροσπαθεί χωρίς αξιολόγηση και χωρίς σωστή ή λάθος απάντηση. Η ισορροπία δεν είναι πολυτέλεια. Είναι ανάγκη. Και το πιο απλό πράγμα που μπορείς να κάνεις σήμερα είναι να αφήσεις λίγο χώρο στο πρόγραμμα για να αφήσεις το παιδί σου να παίξει.
Από την ομάδα του The Why Community
